ژیان

بێدەنگی بەهێزترین هاواره‌، سوودەکانی بێدەنگی چین لەم جیهانە پڕ لە ژاوه‌ژاوەدا

Mic
2021-07-13

لەم جیهانە قەرەباڵغەماندا سەختە مەودایەك بدۆزینەوە بۆ بێدەنگی، بەتایبەتیش کە لە منداڵیەوە فێرکراوین وەڵام بدەینەوە هەرچەندە ئەوەشی دەیڵێین سوودی نەبێت، وەك ئەوەی گرنگ بێت ژاوەژاوێك دروستبکەین لە چواردەورمان بۆ ئەوەی نوقمی بیرکردنەوە تۆقێنەرەکانمان نەبین.

ئایا بێدەنگی لاوازییە؟

ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی پێشبینی دەکات بەشێکی زۆری دانیشتوان بەهۆی ژاوەژاوی چواردەوریانەوە کێشەی تەندروستیان بۆ دروست ببێت و پێشبینی دەکرێتتا ساڵی 2030،  500 ملیۆن کەس کێشەی بیستنی بۆ دروست ببێت.

زۆرینەی کات باسی گرنگی دەربڕینی ڕاوبۆچونمان دەکەین تا خۆمان بسەلمێنین، بەڵام دەکرێت بێدەنگی ئامێرێکی بەهێز بێت بۆ گەیاندنی پەیامەکانمان.

کە بیر لە کەسێکی بەهێز دەکەینەوە بێ ترس ڕاوبۆچونی خۆی دەربڕێت، زۆرینەمان وای بۆ دەچین کە هێزەکەی لە دەنگە بەرزەکەیەوە بێت.

بە منداڵی فێری ئەوە دەکرێین کەسایەتییە سیاسی و بەناوبانگەکان و خاوەن پارە و دەسەڵاتەکان هەمیشە بە دەنگی بەرز قسە دەکەن بۆ گەیاندنی پەیامەکانیان، واش پەروەردە دەکرێین کە بێدەنگی لاوازیە و کاتێك بێدەنگ دەکرێین هەست دەکەین دەست بەسەرین و توانای قسەمان نابێت.

بەڵام دوور لەم بیروبۆچونە هەڵانە بێدەنگی بەهێزترین هاواره‌ و بەهێزترە لە وشە.

لایەنەکانی تری بێدەنگی
توێژینەوەیەك کە لەلایەن دکتۆر ئالبێرت میحرابیانەوە ئەنجامدرا لە شەستەکاندا، دەڵێت کە 93٪ ی پەیوەندیەکانمان نا زارەکین. وشە تەنها 7٪ ی پەیامەکانمان دەردەخەن و زۆرینەی پەیامەکانمان لە ڕێی بەرز و نزمی دەنگ و زمانی جەستە و ڕوخسارمانەوەیە.

بێدەنگی پەیوەست نییە بەوەی خۆت دابڕێنیت، بەڵکو واتا باش گوێگرتن و تێگەیشتنە لە لایەنەکەی بەرامبەرت، هەوڵ بدەیت تێبگەیت پێش ئەوەی بازبدەیت بۆ پێشبینیەکانت.

کاریگەری ئەرێنی بێدەنگبوونمان تەنها لە هەستکردنی کەسانی چواردەور نییە بەرامبەرمان بەڵکو توێژینەوەکان دەڵێن کاریگەری لەسەر ئەو زانیاریانەش هەیە کە پێمان دەبەخشرێت، بێدەنگی هێزێکی زۆرمان پێدەبەخشێت و وادەکات تێڕوانینەکانمان بگۆڕینەوە لەگەڵ کەسی بەرامبەر و شتی لێوە فێربین.

ئه‌گەر بێدەنگیشمان زەردەخەنە و زمانێکی جەستەی ئەرێنی لەگەڵدا بێت ئەوا وادەکات کەسی به‌رامبه‌ر ئاسوودەترانە ڕاوبۆچونی خۆی بڵێت، بەڵام ئه‌گەر دەموچاومان بدەین بە یەکدا ئەوا کەسی بەرامبەر وریاتر وشەکانی هەڵدەبژێرێت و تەنها چەند شتێکی سەرەکی باسدەکات بێ قوڵبوونەوە لە بابەتەکەدا.

سوودەکانی بێدەنگی

دکتۆر ستێفانی لۆدویگ دەڵێت "بێدەنگی وامان لێدەکات نامورتاح بین چونکە ڕاهاتووین خۆمان سەرقاڵبکەین دوور لەو شتانەی هەستیان پێدەکەین"، دەشڵێت: "کاتێك بێدەنگین دەبێت ڕووبەڕووی گشت ئەو شتانە ببینەوە کە لە ناخماندان".

لە دەرئەنجامیشدا بۆ ئەوەی ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیە ئەنجام نەدەین بەردەوامین لە جوڵە و پلان دانان، هەوەها دەڵێت,"گەر نیعمەتەکانی بێدەنگی بزانین ئەوا کاتی زیاتری بۆ تەرخان دەکەین".

زۆرێك ڕقیان لە بێدەنگیە و بێدەنگی دەبەستنەوە بە تەنیاییەوە هەندێك هەن حەز دەکەن کات بۆ خۆیان و بیرکردنەوەکانیان دابنێن و هەوڵ دەدەن مەودایەك بدۆزنەوە بۆ بێدەنگی چونکە بۆ ئەوان وەکو نیعمەتێکە.

توێژینەوەکانیش سودی بێدەنگی دەردەخەن لە ڕووی سودی جەستەیی و دەروونیەوە، تێبینی ئەوە کراوە بێدەنگی سودی هەیە بۆ گەشەکردنی خانەکانی مێشك، کەمکردنەوەی فشاری خوێن، بەهێزکردنی سیستەمی بەرگری لەش و کەمکردنەوەی ڕێژەی کۆرتیزۆڵ لە خوێندا, هەروەها ڕێکخستنەوەی هۆرمۆنەکان و ڕەق نەبوونی شاخوێنبەرەکان.

سوودەکانیشی لەڕووی دەروونییەوە: هاندان بۆ داهێنان، زیادکردنی سەرنج و خۆڕاگری، دەرفەتێك بۆ بەخود چونەوە کە ئەمەش چەندین شوێنی ناو مێشك چالاك دەکات و کاتمان پێدەبەخشێت بۆ کەمکردنەوەی ژاوەژاوی ناخمان و وادەکات گرنگی زیاتر بدەین بەو شتانەی شایستەی ئەوەن کاتیان بۆ تەرخان بکەین

هانمان دەدات لە ئێستادا بژین نەك لە دڵەڕاوکێی ڕابردوو یان داهاتوودا بژین، بەپێی توێژینەوەیەکیش کە لە ساڵی 2006 دا ئەنجام دراوە ئەوە دەردەخات بێدەنگی بۆ ماوەی دوو خولەك زیاتر ئارامی دەبەخشێت پێت وەك لە گوێگرتن لە مۆسیقا.

چۆن بێدەنگی بەکار بهێنین بۆ گەیاندنی بیرۆکەکانمان ؟

لانا قەسقەس, شارەزای بواری دەروونناسی  دوپاتی کردەوە کە زۆرینەی خەڵك لە جیهانی ئێستادا لە بێدەنگی دەترسن، لە لێدوانیکیدا بۆ ماڵپەڕی ڕەسیف22 وتی: بێدەنگی دەکرێت مەوادەیەك بێت بۆ ئەوەی مرۆڤ بیر بکاتەوە لە ڕووداوەکان و شیکردنەوەیان بۆ بکات.

"لەگەڵ هەستەکانیدا بە ئارامی تێکەڵدەبێت بێ ئەوەی بڕیاری هەڵەشە و خێرا بدات، دەکرێت بێدەنگیش زیان بگەیەنێت کاتێك کەسێك هەستەکانی ناخی دەرنابڕێت و بەرکەوتنی نامێنێت لەگەڵ کەسانی دیکەدا".

بۆیە هەروەکو شێوە جیاجیاکانی هێز، بێدەنگی دەکرێت لایەنی ئەرێنی و نەرێنی هەبێت، دەکرێت ڕێگایەك بێت بۆ ئارامکردنەوەی ناخ یاخود زیان بگەیەنێت و ئەمەش وادەکات خەڵك ترسیان هەبێت لە بێدەنگی، لای هەندێك بێزارکەر و تەنیابوونە، دەکرێت وەکو ئاماژەیەك بەکاربێت بۆ کشانەوەی دەروونی یان سزا، زۆرینەی کاتیش لە کۆمەڵگەکانماندا بێدەنگی دەبەسترێتەوە بە لایەنە نەرێنیەکانەوە، بۆیە پێویستە هەمووکات لە خۆمان بپرسین:

ئایا بێدەنگیم هەستی ئارامیم پێدەبەخشێت یان جێی دوودڵیە بۆ کەسانی چواردەورم؟

ئایا بێدەنگی بەکاربهێنم بۆ یاریکردن بە کەسی بەرامبەرم یان بۆ پێدانی مەودایەك بۆ دەربڕینی ڕاوبۆچوون و تێڕوانینەکانی کەسی بەرامبەرم؟

هەندێکمان لە منداڵیدا کاتێك هەڵەیەکمان دەکرد دایك و باوکمان بێدەنگانە پەیامێکیان پێدەداین کە ڕەفتارەکەمان هەڵەیە، لەگەڵ گەورە بوونیشماندا هەندێك ئەمە ئەنجام دەداتەوە و کەسی بەرامبەر لە گوماندا دەهێڵێتەوە.

ڕاستیەکەش ئەوەیە ئێمە ڕانەهاتووین خۆمان بەهێز دەربخەین لەڕێی بێدەنگیەوە، بەڵام دەکرێت فێرببین و بێدەنگی بەکاربهێنین بۆ تێگەیشتن لە کەسانی چواردەورمان، لە کۆتاییشدا بەکارهێنانی بێدەنگی بوێری دەوێت.

دەکرێت سەختبێت وشەکانتان جێبهێڵن بێ ڕوونکردنەوە بەڵام وەکو پێشوو ئاماژەمان پێدا، هێز هەیە لە بێدەنگیدا، بۆیە پێویستە ڕۆژانە کات تەرخان بکەین بۆ بێدەنگی و دانیشین و بیربکەینەوە، ئەوکات مێشكتان و جەستەتان سوپاستان دەکەن بۆ ئەو ساتە گرانبەهایانە کە قەرەبوو ناکرێنەوە.


More News

Most Popular

هەواڵ

لیای 10 ساڵ، ئەو کیژۆڵەی دووجار بەخاکسپێردرا

Mic
2022-05-23

کیژۆڵەیەکی 10 ساڵان، تەنها لە هەفتەیەکدا دووجار بەخاکسپێردرا، ئەوەش بەهۆی ئەوەی گومان لەدۆسییە کوشتنەکەیدا هەبوو، بەڵام دواجار دادگا دۆسییەکەی یەکلاییکردەوە.

باوكی لیا كە چەند رۆژێك لەمەوبەر گیانی لەدەستدا دەڵێت پزیشكی دادوەری پشتڕاستیكردوەتەوە كە كچەكەی بەهۆی پەلاماردانی سەگەوە گیانی لەدەستداوە، وتەبێژی پۆلیسی سلێمانیش دەڵێت لێكۆڵینەوە لەگەڵ بنەماڵەی منداڵەكە و خاوەنی سەگەكانیش كراوە.

عەلی ڕەحیم، باوكی لیای تەمەن 10 ساڵ، ئەو كچەی ھەفتەی رابردوو لە گەڕەكی ڕاپەڕینی شاری سلێمانی سەگ پەلاماری دا و گیانی لەدەست دا بە مایكی ڕاگەیاند: تەرمی كچەكەم لە پەیمانگەی پزیشكی دادی سلیمانی وەرگرتەوە و جارێكی دیكە بە خاكمان سپاردەوە".

وتیشی: "بەپێی ڕاپۆرتی پەیمانگەی پزیشكی دادی سلێمانی، دەركەوتووە كچەكەم بەھۆی پەلاماردانی سەگەوە گیانی لەدەست داوە و خواردوویەتی، بۆیە سبەی بنەماڵەكەمان لەسەر ئەو ھەموو تۆمەتانەی ئاڕاستەمان كراوە، لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا ھەڵوێستمان دەبێت".

باوكی لیای تەمەن 10 ساڵ، وتیشی: "ئەو سێ سەگەی كچەكەمیان خواردووە، كوژراون، بەڵام من سەگەكانم نەكوشتووە".

لەوبارەیەوە سەركەوتن ئەحمەد وتەبێژی پۆلیسی سلێمانی بەمایكی وت:"لەسەر دۆسیەی لیا لێكۆڵینەوە لەگەڵ بنەماڵەی لیا و ئەو بنەماڵەیەش كە سەگەكانیان هەیە كراوە".
وتیشی :"لەسەر دۆسیەكە لێكۆڵینەوەی تەواو كراوە و ئەوەی هەیە پەیوەندی بەدادوەری گشتیەوە هەیە".
هاوكات بەرزان محەمەد بەڕێوەبەری پزیشكی دادی سلێمانی بەمایكی راگەیاند: سەرجەم ئەو پرسیارانەی سەبارەت بە مردنی لیا لەپزیشكی دادوەری لەلایەن داواكاری گشتیەوە كراون وەڵاممان داونەتەوە".
پێشتریش هەر سەبارەت بەو پرسە، گوڵستان سەعید ئەندامی لیژنەی مافی مرۆڤی پەرلەمانی كوردستان بەمایكی وت:"سەبارەت بەو پرسە قسەمان لەگەڵ دەستەی مافی مرۆڤ كردووە، ئەوان پێیان وتین لەسەر دۆسیەكە لێكۆڵینەوەیان كردووە، بەڵام وەكو پەرلەمان ناتوانین دەستێوەردان لەكاروباری داواكاری گشتی بكەین".
بەڕێوەبەرایەتیی پۆلیسی سلێمانی لە روونكردنەوەیەكدا كە رۆژی هەینی رابردوو بڵاویكردەوە، رایگەیاند: بە بڕیاری دادوەر و بە ئامادەبوونی مەفرەزەكانی بنكەی پۆلیسی راپەڕین، تیمەكانی بەشی بەڵگەی تاوان و پزیشكانی دادوەری، تەرمی لیا لەناو گۆڕەكەی دەرهێنراوەتەوە و توێكاری بۆ لاشەكەی دەكرێت و لێكۆڵینەوەش لە رووداوەكە بەردەوام دەبێت".
16 یی ئەم مانگە هەواڵی گیانلەدەستدانی كچێكی 10 ساڵ لە سلێمانی بەهۆی پەلاماردانی سەگ بڵاوبویەوە، هەواڵەكە و پاشانیش لێدوانی باوكی منداڵەكە كاردانەوەی بەدوای خۆیدا هێنا بەتایبەتیش لەتۆڕە كۆمەڵایەتیەكان، بەوهۆیەشەوە لەسەر فەرمانی داواكاری گشتی گۆڕەكەی لیا هەڵدرایەوە.