ژیان

یونسكۆ بۆچی هەورامانی هەڵبژارد؟...زانیاری لەبارەی جوگرافیا و ژینگە و مێژووی هەورامان

Mic
2021-07-29

لە چل و چوارەمین كۆبوونەوەی كۆمیتەی شوێنەوارە جیهانییەكانی یونسكۆدا، بەهۆی هەڵكەوتەی شوێنەكە و بوونی مەرجەكانی رێكخراوی یونسكۆ، هەورامان وەكو شوێنەوارێكی جیهانی تۆماركرا و ناوی چووە لیستی شوێنەوارە جیهانییەكانەوە.
هەورامان 1500 ساڵ پێش زاین بەپێی سەرچاوە مێژووییەكان پایتەختی كەیانیەكان بووە، ئەوەی كە بۆچی بەشێكی بە هەورامانی تەخت ناوبانگی دەركردووە تەختی ناوچەكە نییە چونكە هیچ شوێنێكی هەورامان تەخت نییە و بە گشتی شاخاوییە، بەڵكو بۆیە ئەو ناوەی لێنراوە چونكە بەردەوام جێ تەختی پاشای میرنشینەكان بووە، بۆ نمونە لە سەدەی 16 جێ تەختی ئەردەڵانیەكان بووە.

  بۆچی هەورامان؟
هەورامان یان هۆرامان ناوچەیەكی شاخاوی و گەشتیاریی كوردستانە، كە لە نێوان پارێزگاكانی كرماشان و سنە لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان (ئێران) و پارێزگای هەڵەبجە لەعێراق هەڵكەوتووە. هەرامان لە بواری فۆلكلۆرەوە زۆر دەوڵەمەندە و خاوەنی میوزیك و ئاواز و جلوبەرگی تایبەتە.
زۆربەی خەڵكی هەورامان بە زمانی كوردی و شێوەزاری هەرامی قسەدەكەن، پاوە و نۆتشە (نۆدشە) و تەوێڵە و بیارە و هەورامانی تەخت ناوەندە شارییەكانی هەورامانن. ڕێژەیەكی زۆری هەورامییەكان ئێستا لە شارەكانی دیكەی كوردستان وەك مەریوان، هەڵەبجە، سنە، كرماشان، سەوڵاوا، كانیدینار و كامیاران نێشتەجێ بوون.
بەپێی ئامارەكان هەورامیەكان ژمارەیان نزیك دەبێتەوە لە 200 هەزار كەس، بەڵام زۆرینەیان لە ڕۆژهەڵاتی كوردستانن واتە لە هەورامانی تەخت، بەشێكیشیان لە باشووری كوردستان واتە لە هەورامانی سەخت.

جوگرافیای هەورامان
هەورامان لە چەند بەشێك پێكهاتووە كە بریتین لە: ژاوەرو، گاوەرو، ڕەزاو و كەمەرە، لهۆن، دزڵی ، هەورامانی تەخت. 

كەش و هەوا
لەبەر بەرزی شوێنی ناوچەی هەورامان ئاو و هەوایەكی دڵگیر و خۆشی هەیە لە بەهار و هاویندا، بەڵام پاییز و زستانەكەی زۆر ساردن.

بەهاری هەورامان
باراناوییەكی خۆشە و تەڕ و پاراوە و بوكێكی ڕازاوەی جوانە،خەڵكی هەورامان لە بەهاردا زۆر سەرقاڵن بە ئیش و كاری باخەكانیانەوە، بە تایبەت باخەوانەكانیان خەریكی تەڵان چاككردن و نەمام ناشتن و تۆو وەشاندنن.

هاوینی هەورامان
پلەی گەرمای لە نێوان (25-35) پلەدایە، هەروەها بەهۆی دار و درەخت و كانی و كارێز و چاڵە بەفرەكانیشەوە ، بووەتە هاوینە هەوارێكی قەشەنگ و جوان و فێنك،هەروەها لە هاویندا خەڵكەكەی بە بەخێوكردنی ئاژەڵ و باخەكانیانەوە خەریكن. 
لای هەورامی دوو پەند زۆر بڵاوە دەربارەی هاوین دەڵێن (تەوەنە ڕەق و هامنی پەی زمسانی مشیو) واتە : بەردە ڕەقەی هاوین لە زستاندا سوودی هەیە. یان بە ناوەڕاستی هاوین دەڵێن : (مانگە و دوانزە مانگەی) واتە: لەم مانگەدا ئیشی دوانزە مانگ دەكرێ.

پاییزی هەورامان
پاییزەكەی دوور و درێژە بەهۆی گەڵا ڕێزانی باخەكانیەوە، دڵگیری و خەمناكیەك دەدات بە ناوچەكە، لە سەرەتاكەیەوە خەڵكی ناوچەكە خەریكی كۆكردنەوەی بەروبووم و هێنانەوەن بۆ ماڵەكانیان. 

زستانی هەورامان
لەم وەرزەدا بارانێكی زۆر دەبارێت و ، لە مانگی بەفرانبار و ڕێبەنداندا یەك پارچە ناوچەكە سپی دەكاتەوە بە بەفر، پلەی گەرماش هەندێكجار دادەبەزێت بۆ نزیك (10) پلەی ژێر سفر، خەڵكی گوندەكانی هەورامان ، بەهۆی سەرما و بەفرەوە لە زستاندا ناتوانن ئیش و كار بكەن ، بەڵكو هەندێ جار هاتووچۆی نێوانیان دەبڕێت ، بە تایبەت لە ساڵانی ڕابردوودا ، بەڵكو ئاژەڵەكانیان لەم وەرزەدا ناتوانن بێننە دەرەوە ، بۆیە لە هاوین دا دەبێت ئەوەندە (گرزە و ئاڵف و ئالیك) كۆبكەنەوە ، بەشی ئەو ماوە زۆرەی ئاژەڵەكانیان بكات. بێگومان ئەمەش ئەركێكی زۆر قورسە بۆ بەخێوكردنی ئاژەڵ. بۆیە لەم ساڵانەی دواییدا زۆرێك لە لادێكانی هەورامان بە كاسپی و بازرگانیەوە خۆیان خەریك كردووە.

خاكی هەورامان
ناوچەی هەورامان شوێنێكی جوگرافی گونجاوە بۆ گەشەكردنی داری گوێز هەر لەبەر ئەوە خەڵكی ئەم ناوچەیە زۆر گرنگی بەم دارە دەدەن و ساڵانە بڕێكی زۆر بەرهەم دەهێنن.
هەورامان ناوچەیەكی كوردییە و لە ناو جەرگەی كوردستانە ، پڕیەتی لە شاخ و داخ و چیا و دۆڵ و نشێو ، چەندەها دەربەند و نواڵە و كەمەر و مای تێدایە ، دەشتایی و تەختایی زۆر كەمە شاخ و چیاكانی هەورامان درێژبوونەوەی زنجیرە شاخەكانی (زاگرۆس)ن بەرزی شاخەكانی لە نێوان (1270-3390م)دان، سروشتی خاكەكەی وای كردووە  زەوی و زاری گونجاوی كەم بێت بۆ كشتوكاڵ و كشتیاری و بە تایبەت بۆ دانەوێڵە.
بە زەحمەت و ڕەنجێكی زۆر بتوانن لە و شاخ و داخە ، زەوی و زار ڕێك بخەن بۆ كشتوكاڵ و باخ و باخات، لەبەر ئەمەشە كە باخەكانیان خۆشەویستن لەلایان ، وە خەڵكەكەشی بە زەحمەتكێش بەناوبانگن.
هەر هۆكاری جوگرافی وایكردووە گوند و شارۆچكەكانی بەرین و گەورە نەبن ببنە شار ، ئەمەش بووەتە هۆی كۆچكردنی خەڵكەكەی، چونكە گەورەبوونی شار ، لەسەر دوو هێڵە (ئاسۆیی و ستونی) یەكەمیان زیاتر پەیوەندی بە سروشتی خاك و ناوچەكەوە هەیە ، دووەمیان ستونییە كە زیاتر پەیوەندی بە لایەنی ئابووری و تەكنۆكراتی و بیناسازییەوە هەیە ، كە بۆ ناوچەیەكی وەك هەورامان كەنارگیرە، بووەتە هۆی لێك دابڕانی لادێكان ، لەناو خۆیاندا و لە نێوان بەشەكانی تری كوردستانیشدا ، هەر بۆیە لە هەندێ ڕووەوە ، جیاوازی هەست پی دەكرێت ، لە ڕووی جۆری ژیان و خواردن و پۆشاك و نەریت و ، بە تایبەت لە ڕووی زمانەوە وای لێ هاتووە كە زۆربەی ڕۆژهەڵاتناس و هەندێ لە زمانناسی ناوەوەش بە زمانێكی سەربەخۆی لە قەڵەم بدەن.

مێژوو
هەر كەس بچێت بۆ هەورامان دەزانێ مێژوویەكی زۆر كۆنی هەیە و جێگای شەڕ و كێشە و كێبڕكێ بووە، بەتایبەت لە دەورانی حاكمانی نێوخۆیی و دەسەڵاتی حكومەتی بابانەكان، ئەردەڵانەكان، هێرشی قزڵباش، عوسمانی و سەفەوی، هەمیشە مەیدانی بەربەرەكانی بووە.


More News

Most Popular

Project

رۆژهەڵاتی کوردستان ٢٠٢١ بە چەرمەسەری بەڕێکرد

Mic
2022-01-13

ئایا کۆمەڵگای جیهانی زیاتر تێشکیان خستۆتە سەر مەسەلەی مافەکانی مرۆڤ یان مەسەلەی ناوکی ئێران؟
داخوا کاردانەوەی رێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ سەبارەت بە پێشێلکارییەکانی کۆماری ئیسلامی چۆن بووە؟

ئایا دەکرێت پێشی لە سێدارەدانەکان لە ئێراندا کەم بکرێنەوە و بە گشتی دۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ٢٠٢١ دا لە بەراورد لە گەڵ ساڵی پێشتر گۆڕانی بەسەرداهات؟
دەنگی ئەمەریکا لە گەڵ سێ چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ، ژیلا موستەئجێر، لە دەستەی بەڕێوەبەری رێکخراوی مافەکانی مرۆڤ – هەنگاو، ئەوین موستەفازادە، بەرپرسی ناوەندی ئامار لە ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤ – کوردپا و یونس بلوری، گوتەبێژی ماڵپەڕی "نەمران" وتووێژی کردووە کە پۆختەیەکی لە ئەم بابەتەدا ئاماژەی پێدەکرێت.

کومیسیونی بەرزی مافەکانی مرۆڤ سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان لە راپۆرتی خۆی لە ٢٥ی مانگی ٦ی ٢٠٢١ دا بە توندی ڕەخنەی لە کۆماری ئیسلامی ئێران گرت کە "بە شێویەکی بەربلاو سزای مەرگ بە کاردێنێت هەروەها گرتنی هەڕەمەکی بۆ سەر کۆمەڵێک لە کردارەکان دەسەپێنێت کە بە گوێرەی یاسای نێونەتەوەی وەک هەرە تاوانی جیدی سەیریان ناکردرێت."

ئەوین موستەفازادە پشتڕاستی دەکات کە دۆخی مافەکانی مرۆڤ بە گشتی لە ٢٠٢١ لە ئێراندا پەرەی سەند. هەروەها "کۆماری ئیسلامی بە شێوەیەکی زۆر سەرەڕۆیانەتر و ئاشکراتر سەرکوتکاری و پێشێلکاری مافەکانی مرۆڤ ئەنجدام دەدات و ئەو کوشت و کوشتارەی لە ئەنجامی خۆپێشاندانەکانی ١٣٩٨ی هەتاوی کرا کە تێیدا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ دەستدرێژیان لە خەڵک دەکرد و کوشتیانن؛ هەروەها چوونەسەری رێژەی ئێعدام و دەستبەسەرکردنەکان، چوونەسەری رێژەی ئەو بەندکراوانەی لە ژێر ئەشکەنجە لە زیندانەکان دا دەکوژرێن."

گەلێک لە چالاکان و ریکخراوەکانی سیاسیی ئێران پەیوەندی لە نێوان مەسەلەی ناوکی و مەسەلەی مافەکانی مرۆڤدا دەبینن.

ژیلا موستەئجێر ئەندامی بەریوەبەری رێکخراوی مافەکانی مرۆڤ هەنگاو دەڵێت، لە ئاستی نیونەتەوەیی مەسەلەی ناوکی وای کردوە کە گرنگی دان بە مەسەلەی مافەکانی مرۆڤی کەم کردۆتەوە.

ئەو باوەڕی وایە کە پێشێلکرانی مافەکانی مرۆڤ لە ئیران و بە تایبەتی لە کوردستاندا بەرەوزیادبوون روۆیشتووە و "مەسەلەی مافەکانی مرۆڤ بۆ وڵاتانی ئەورووپایی وەک گرنگی سەرەکی نیە؛ زۆرجار هەوڵدەدەن مەسەلەی مافی مرۆڤ وەک کارتێکی گوشار بۆ سەر ئێران بۆ وەرگرتنی هێندێک ئیمتیاز بە کار بێنن یان ئێرانێ ناچار بکەن بێتە پای مێزی وتووێژ."

لە لایەیکی دیکەوە، بلوری لە ناوەندی نەمران پێێوایە "کۆمەڵگای نێونەتەوەیی تیشکی زۆریان خستۆتە سەر پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە ئێران، بە تایبەتی "لە سەر کۆڵبەران، لە سەر ئێعدامکراوەکان، لە سەر ئەوکەسانەی زیندانی دەکرێن و ئەشکەنجە دەکرێن، بەڵام بە شێویەکی گشتی پێم وایە کە ئەو تیشک خستنەسەرە شتێکێکی بەربڵاوبووە، بەڵام یەکدەست و هاودەنگ نیە." 

بە گوێگرەی ریکخراوی لیخۆشبوونی نیونەتەوەیی لە وەتا ٦ی مانگی یەکی ٢٠٢١ لانی کەم ٩٦ کەس لە کوردەکان و لە نیویان دا چالاکانی کۆمەلگای مەدەنی، چالاکانی مافی کریکاران، ژینگە پاریزان، نووسەران، خوێندکارانی زانکۆ و توژینەرانی سیاسی لە لایەن ئیدارەی ئیتلاحاتی سەر بە سپای پاسدارانەوە گیراون.

موستەفازادە ئاماژە دەکات کە بە تایبەتی لە کوردستان کە شەپۆلی دەستبەسەرکردنەکان بە شێوەیەکی زۆر بەربڵاودەبینرێن و پەرەوەندسازی بۆ زۆرێک لە چالاکان و ژینگەپارێزان ساز دەکرێت؛ حکومەت ناوەندەکانی ئەمنیەتی خۆی زیادکردوون و "هەموو ناوەندەکانی ئیتلاعات بە شێوەیەکی جیدی لە ژێر دەسەڵاتی سپای پاسداران دان."

میشێل بەچلێت، کاربەدەستی باڵای رێکخراوی مافەکانی مرۆڤ سەر بە نەتەوەیەکگرتووەکان ئاماژەی بە دۆخی ئابووری ئێران کرد و لە ڕاپۆرتەکەیدا هاتبوو، "لە ڕووی ئابورییەوە، ئەو وڵاتە رووبەڕووی بەرەوخراپترچوونی پێوەرەکانی ژیان، وەک دابەزینی نرخی پارە و بێکارییەکی بەربڵاو، نارەزامەندی سوتەمەنی و خۆپێشاندانەکانە. لە ئاستی سیاسیش، کاربەدەستان هیچ خوازیاری ئەوە نەبوونە کە چاکسازییەکی مانادار پەسند بکەن..."

بلوری جەختدەکات کە "بە پێی چوونە سەری گوشاری ئابووری و دۆخی خراپی ولات بە ئەو رادەیەش توند وتیژی بۆ سەر خەڵک زیادی کردوە."

هەروەها ئاماژەش دەکات کە "هەڵبەت ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ گوشاریان بۆ سەر کۆماری ئیسلامی هیناوە، بەڵام هاو رایە مەسەلەی ناوکی ئەو گوشارەی کەم کردۆتەوە."

موستەفا زادە دەڵێت، ئەگەڕ چی بڕیارەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان ئەو دەسەلاتەی پێنەدراوە کە بە شێوەیەکی فەرمی جێبەجێ بکرێن، بەڵام وڵاتان گوشاریان هێناوە مەسەلەی ئێران و بەندکراوان زەق بکەنەوە.

موستەفازادەش وادەڕوانێت کە "لە وتووێژەکانی ناوکی هیچ باس لە مەسەلەی پێشێلکرانی مافەکانی مرۆڤ ناکرێت، بەڵام رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ کە چاودیری دۆخی ئێران دەکەن، تا ئێستا هەوڵیانداوە ئەو مەسەلەیە هەم بۆ خەڵکی خۆیان و هەم بۆ دەرەوە وەک مەسەلەیەکی هەستیار بخەنەڕوو و پێشانی بدەن کە ئەو پێشێلکارییانە بە شێوەیەکی بەردەوام و سیستماتێک ڕوودەدەن وەک ئەوەی لە دادگای مەدەنی ناسراو بە "دادگای آبان" ئەو هەوڵە دراوە.

هەروەها پێشبینی دەکات کە تا کاتێک کۆماری ئیسلامی هەبێت، ئێعدام و جێبەجێکردنی بڕیاری ئێعدام درێژەی دەبێت، چونکە ئەو مەسەلەیە بۆ کۆماری ئیسلامی "مەسەلەیەکی سیاسییە."

بەڵام لە لایەکی دیکەوە، یونس بلوری لە ناوەندی نەمران پێیوایە دەکرێت پێشی ئەو ئێعدامکردنانە بگرترێت یا لانی کەم کەم بکرێنەوە.
ئەو شیدەکاتەوە کە "ئەگەر سەرنج بدەێنە ڕێکخراوی ئەمنستی ئینترنەشناڵ (لێخۆشبوونی نێونەتەوەیی) لە ساڵی ١٩٧٧ەوە کار بۆ ئەوە دەکات کە حوکمی ئێعدام نەهێڵیت یان لایبەرن."

ئەو ئاماژە دەکات کە لە ئەم ساڵانەی دواییدا، "ڕێژەی ئەو وڵاتانەی کە وەڵامی ئەرێنیان بە نەهێشتنی ئەو حوکمەداوەتەوە گەیشتۆتە ١٤٠ وڵات کە ئەوە ڕێژەیەکی زۆرە."
بلوری پێدادەگرێت کە هیچ چارەیەکی دیکە نییە بێجگە لە ئەوە کە ئەرکی چالاکان، کەسانی سیاسی و ڕێکخراوەکانی سیاسی و مافی مرۆڤە کارێک بکەن ئەو حوکمە نەهێڵن چونکە "دڕندانەترین شێوە"ی سزادانە.

بە گوێرەی ڕێکخراوی چاودێری مافەکانی مرۆڤی ئێران لە یەکی مانگی یەکی ٢٠٢١ تا ١٠ مانگی ١٢ی ئەو ساڵە لانی کەم ٣٣٠ بەندکراو لە بەندیخانەکانی ئێراندا بە تاوانەکانی جۆراوجۆر ئێعدامکراون.
سەرچاوە: دەنگی ئەمریکا