Project

رۆژهەڵاتی کوردستان ٢٠٢١ بە چەرمەسەری بەڕێکرد

Mic
2022-01-13

ئایا کۆمەڵگای جیهانی زیاتر تێشکیان خستۆتە سەر مەسەلەی مافەکانی مرۆڤ یان مەسەلەی ناوکی ئێران؟
داخوا کاردانەوەی رێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ سەبارەت بە پێشێلکارییەکانی کۆماری ئیسلامی چۆن بووە؟

ئایا دەکرێت پێشی لە سێدارەدانەکان لە ئێراندا کەم بکرێنەوە و بە گشتی دۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ٢٠٢١ دا لە بەراورد لە گەڵ ساڵی پێشتر گۆڕانی بەسەرداهات؟
دەنگی ئەمەریکا لە گەڵ سێ چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ، ژیلا موستەئجێر، لە دەستەی بەڕێوەبەری رێکخراوی مافەکانی مرۆڤ – هەنگاو، ئەوین موستەفازادە، بەرپرسی ناوەندی ئامار لە ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤ – کوردپا و یونس بلوری، گوتەبێژی ماڵپەڕی "نەمران" وتووێژی کردووە کە پۆختەیەکی لە ئەم بابەتەدا ئاماژەی پێدەکرێت.

کومیسیونی بەرزی مافەکانی مرۆڤ سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان لە راپۆرتی خۆی لە ٢٥ی مانگی ٦ی ٢٠٢١ دا بە توندی ڕەخنەی لە کۆماری ئیسلامی ئێران گرت کە "بە شێویەکی بەربلاو سزای مەرگ بە کاردێنێت هەروەها گرتنی هەڕەمەکی بۆ سەر کۆمەڵێک لە کردارەکان دەسەپێنێت کە بە گوێرەی یاسای نێونەتەوەی وەک هەرە تاوانی جیدی سەیریان ناکردرێت."

ئەوین موستەفازادە پشتڕاستی دەکات کە دۆخی مافەکانی مرۆڤ بە گشتی لە ٢٠٢١ لە ئێراندا پەرەی سەند. هەروەها "کۆماری ئیسلامی بە شێوەیەکی زۆر سەرەڕۆیانەتر و ئاشکراتر سەرکوتکاری و پێشێلکاری مافەکانی مرۆڤ ئەنجدام دەدات و ئەو کوشت و کوشتارەی لە ئەنجامی خۆپێشاندانەکانی ١٣٩٨ی هەتاوی کرا کە تێیدا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ دەستدرێژیان لە خەڵک دەکرد و کوشتیانن؛ هەروەها چوونەسەری رێژەی ئێعدام و دەستبەسەرکردنەکان، چوونەسەری رێژەی ئەو بەندکراوانەی لە ژێر ئەشکەنجە لە زیندانەکان دا دەکوژرێن."

گەلێک لە چالاکان و ریکخراوەکانی سیاسیی ئێران پەیوەندی لە نێوان مەسەلەی ناوکی و مەسەلەی مافەکانی مرۆڤدا دەبینن.

ژیلا موستەئجێر ئەندامی بەریوەبەری رێکخراوی مافەکانی مرۆڤ هەنگاو دەڵێت، لە ئاستی نیونەتەوەیی مەسەلەی ناوکی وای کردوە کە گرنگی دان بە مەسەلەی مافەکانی مرۆڤی کەم کردۆتەوە.

ئەو باوەڕی وایە کە پێشێلکرانی مافەکانی مرۆڤ لە ئیران و بە تایبەتی لە کوردستاندا بەرەوزیادبوون روۆیشتووە و "مەسەلەی مافەکانی مرۆڤ بۆ وڵاتانی ئەورووپایی وەک گرنگی سەرەکی نیە؛ زۆرجار هەوڵدەدەن مەسەلەی مافی مرۆڤ وەک کارتێکی گوشار بۆ سەر ئێران بۆ وەرگرتنی هێندێک ئیمتیاز بە کار بێنن یان ئێرانێ ناچار بکەن بێتە پای مێزی وتووێژ."

لە لایەیکی دیکەوە، بلوری لە ناوەندی نەمران پێێوایە "کۆمەڵگای نێونەتەوەیی تیشکی زۆریان خستۆتە سەر پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە ئێران، بە تایبەتی "لە سەر کۆڵبەران، لە سەر ئێعدامکراوەکان، لە سەر ئەوکەسانەی زیندانی دەکرێن و ئەشکەنجە دەکرێن، بەڵام بە شێویەکی گشتی پێم وایە کە ئەو تیشک خستنەسەرە شتێکێکی بەربڵاوبووە، بەڵام یەکدەست و هاودەنگ نیە." 

بە گوێگرەی ریکخراوی لیخۆشبوونی نیونەتەوەیی لە وەتا ٦ی مانگی یەکی ٢٠٢١ لانی کەم ٩٦ کەس لە کوردەکان و لە نیویان دا چالاکانی کۆمەلگای مەدەنی، چالاکانی مافی کریکاران، ژینگە پاریزان، نووسەران، خوێندکارانی زانکۆ و توژینەرانی سیاسی لە لایەن ئیدارەی ئیتلاحاتی سەر بە سپای پاسدارانەوە گیراون.

موستەفازادە ئاماژە دەکات کە بە تایبەتی لە کوردستان کە شەپۆلی دەستبەسەرکردنەکان بە شێوەیەکی زۆر بەربڵاودەبینرێن و پەرەوەندسازی بۆ زۆرێک لە چالاکان و ژینگەپارێزان ساز دەکرێت؛ حکومەت ناوەندەکانی ئەمنیەتی خۆی زیادکردوون و "هەموو ناوەندەکانی ئیتلاعات بە شێوەیەکی جیدی لە ژێر دەسەڵاتی سپای پاسداران دان."

میشێل بەچلێت، کاربەدەستی باڵای رێکخراوی مافەکانی مرۆڤ سەر بە نەتەوەیەکگرتووەکان ئاماژەی بە دۆخی ئابووری ئێران کرد و لە ڕاپۆرتەکەیدا هاتبوو، "لە ڕووی ئابورییەوە، ئەو وڵاتە رووبەڕووی بەرەوخراپترچوونی پێوەرەکانی ژیان، وەک دابەزینی نرخی پارە و بێکارییەکی بەربڵاو، نارەزامەندی سوتەمەنی و خۆپێشاندانەکانە. لە ئاستی سیاسیش، کاربەدەستان هیچ خوازیاری ئەوە نەبوونە کە چاکسازییەکی مانادار پەسند بکەن..."

بلوری جەختدەکات کە "بە پێی چوونە سەری گوشاری ئابووری و دۆخی خراپی ولات بە ئەو رادەیەش توند وتیژی بۆ سەر خەڵک زیادی کردوە."

هەروەها ئاماژەش دەکات کە "هەڵبەت ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ گوشاریان بۆ سەر کۆماری ئیسلامی هیناوە، بەڵام هاو رایە مەسەلەی ناوکی ئەو گوشارەی کەم کردۆتەوە."

موستەفا زادە دەڵێت، ئەگەڕ چی بڕیارەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان ئەو دەسەلاتەی پێنەدراوە کە بە شێوەیەکی فەرمی جێبەجێ بکرێن، بەڵام وڵاتان گوشاریان هێناوە مەسەلەی ئێران و بەندکراوان زەق بکەنەوە.

موستەفازادەش وادەڕوانێت کە "لە وتووێژەکانی ناوکی هیچ باس لە مەسەلەی پێشێلکرانی مافەکانی مرۆڤ ناکرێت، بەڵام رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ کە چاودیری دۆخی ئێران دەکەن، تا ئێستا هەوڵیانداوە ئەو مەسەلەیە هەم بۆ خەڵکی خۆیان و هەم بۆ دەرەوە وەک مەسەلەیەکی هەستیار بخەنەڕوو و پێشانی بدەن کە ئەو پێشێلکارییانە بە شێوەیەکی بەردەوام و سیستماتێک ڕوودەدەن وەک ئەوەی لە دادگای مەدەنی ناسراو بە "دادگای آبان" ئەو هەوڵە دراوە.

هەروەها پێشبینی دەکات کە تا کاتێک کۆماری ئیسلامی هەبێت، ئێعدام و جێبەجێکردنی بڕیاری ئێعدام درێژەی دەبێت، چونکە ئەو مەسەلەیە بۆ کۆماری ئیسلامی "مەسەلەیەکی سیاسییە."

بەڵام لە لایەکی دیکەوە، یونس بلوری لە ناوەندی نەمران پێیوایە دەکرێت پێشی ئەو ئێعدامکردنانە بگرترێت یا لانی کەم کەم بکرێنەوە.
ئەو شیدەکاتەوە کە "ئەگەر سەرنج بدەێنە ڕێکخراوی ئەمنستی ئینترنەشناڵ (لێخۆشبوونی نێونەتەوەیی) لە ساڵی ١٩٧٧ەوە کار بۆ ئەوە دەکات کە حوکمی ئێعدام نەهێڵیت یان لایبەرن."

ئەو ئاماژە دەکات کە لە ئەم ساڵانەی دواییدا، "ڕێژەی ئەو وڵاتانەی کە وەڵامی ئەرێنیان بە نەهێشتنی ئەو حوکمەداوەتەوە گەیشتۆتە ١٤٠ وڵات کە ئەوە ڕێژەیەکی زۆرە."
بلوری پێدادەگرێت کە هیچ چارەیەکی دیکە نییە بێجگە لە ئەوە کە ئەرکی چالاکان، کەسانی سیاسی و ڕێکخراوەکانی سیاسی و مافی مرۆڤە کارێک بکەن ئەو حوکمە نەهێڵن چونکە "دڕندانەترین شێوە"ی سزادانە.

بە گوێرەی ڕێکخراوی چاودێری مافەکانی مرۆڤی ئێران لە یەکی مانگی یەکی ٢٠٢١ تا ١٠ مانگی ١٢ی ئەو ساڵە لانی کەم ٣٣٠ بەندکراو لە بەندیخانەکانی ئێراندا بە تاوانەکانی جۆراوجۆر ئێعدامکراون.
سەرچاوە: دەنگی ئەمریکا

More News

Most Popular

هەواڵ

وردەكاری دواخستنی دانیشتنێكی دادگای فیدراڵی عێراق لەبارەی درێژكردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی كوردستان

Mic
2023-01-31

دانیشتنی دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق لەبارەی درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی کوردستان بۆ حەوتی شوبات دواخرا، نوێنەرانی هەرێم پاساوی ئامادەنەبوونیان  خراپیی کەشوهەواوە بووە.
 بڕیار بوو ئەمڕۆ سێشەممە، 31-01-2023، دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق لەبارەی سکاڵایەک کۆببێتەوە کە لە دژی درێژکردنەوەی تەمەنی ئەم خولەی پەرلەمانی کوردستان تۆمارکراوە، بەڵام رێبوار ئەوڕەحمان وتەبێژی فراكسیۆنی نەوەی نوێ لەپەرلەمانی عێراق رایگەیاند: ئەمڕۆ لە دانیشتنی دادگای فیدراڵی تایبەت بە درێژكردنەوەی نایاسایی پەرلەمان و سەرۆكایەتییەكان كە لەلایەن سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێ و سروە عەبدولواحید سەرۆكی فراكسیۆنی نەوەی نوێ تۆماركرابوو دواخرا بۆ حەوتی مانگی دوو كرایە دانیشتنێكی كراوە.
 بڕیاربوو ئەمڕۆ دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق لەبارەی دوو سکاڵا کۆببێتەوە کە ئەوانیش یەكەمیان ئەو سكاڵایەی لەسەر درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی کوردستان تۆمارکرابوو، دووەمیش سکاڵا لەسەر هەرسێ سەرۆکایەتییەکەی عێراق تۆمارکرابوو و سکاڵاکار داوا دەکات راسپاردنی محەممەد شیاع سوودانی بۆ پێکهێنانی حکومەت هەڵبوەشێندرێتەوە.
 سکاڵای یەكەم بە ناوی سروە عەبدولواحید، سەرۆکی فراکسیۆنی نەوەی نوێ لە پەرلەمانی عێراق پێشکەشکراوە، لە پاش ئەوەی لەگەڵ سێ سکاڵای دیکەدا یەکخران، کە لەلایەن یوسف محەممەد، سەرۆکی پێشووی پەرلەمانی کوردستان؛ شاسوار عەبدولواحید، سەرۆکی جووڵانەوەی نەوەی نوێ و کاوە عەبدولقادر، سەرۆکی فراکسیۆنی نەوەی نوێ لە پەرلەمانی کوردستان پێشکەش کرابوون و 18ـی کانوونی یەکەمی 2022، یەکەم دانیشتن لەبارەی سکاڵاکان کرا.
 سکاڵاکار لەو سکاڵایەدا داوای پووچەڵکردنەوەی یاسای ژمارە 12ـی رۆژی 9-10-2022ـی تایبەت بە درێژکردنەوەی خولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستان دەکات بەهۆی دژایەتیی لەگەڵ هەردوو ماددەی 5 و 20ـی دەستووری عێراق، جگە لەوەش لە داواکەدا هاتووە: مافی دەستووریی دیاریکراو لە ماددەی 51ـی یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان ژمارە 1ـی ساڵی 1992 پێشێل دەکات.
رۆژی 9ـی تشرینی یەکەمی 2022، پەرلەمانتارانی پارتی و یەكێتی و بەشێك لەفراكسیۆنی گۆڕان و پێكهاتەكان تەمەنی ئەم خولەی پەرلەمانیان تاوەکو کۆتایی ساڵی 2023 درێژکردەوە، خولی پێنجەم رۆژی 06-11-2022 کۆتایی هات، درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمان  هێزەکانی ئۆپۆزیسیۆنی تووڕەکرد و لەنێوان بەشدارینەکردن لە کۆبوونەوەکانی پەرلەمان و بایکۆتکردنی و هەڵپەساردنی ئەندامێتی خۆیانهێشتەوە.