هەواڵ

دیجلە خەریکە دەمرێت...بەهاری شارستانیەت و کشتوکاڵ مەترسی وشکەساڵی لەسەرە

Mic
2022-09-21

ڕووباری دیجلە بە درێژایی مێژوو شارستانیەتەکانی سومەر و بابلی گێڕاوەتەوە، بەڵام ئەمڕۆ شەڕی مردن دەکات. چالاکی زیادەڕەوی مرۆڤ و گۆڕانی کەشوهەوا هەڕەشەی سڕینەوەی هێڵێکی ژیان لە عێراق دەکات کە تەمەنی هەزاران ساڵە.
بۆ ئەو وڵاتە عەرەبە کە ژمارەی دانیشتوانەکەی ٤٢ ملیۆن کەسە، دیجلە سەرچاوەی شارستانیەت و کشتوکاڵە، جگە لە کارەساتی سروشتی بێشومار.
لە مانگی نیسانەوە پلەکانی گەرما لە 35 پلەی سەدی تێپەڕاند و زریانی خۆڵ بەدوای خۆیدا هێنا، بە فیلمێکی پرتەقاڵی خەڵک و ئاژەڵ و ئامێرەکانی گرتەوە، پێش ئەوەی هاوین بگات، وەرزی دۆزەخ بۆ عێراقییەکان بوو، کاتێک پلەکانی گەرما گەیشتە 50 پلەی سەدی و بەهۆیەوە کارەبا پچڕا بۆ زیادبوونی فشار لەسەر تۆڕەکە.
ئەمڕۆ عێراق بووەتە یەکێک لە پێنج وڵاتی جیهان کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە لە بەرامبەر لێکەوتەکانی گۆڕانی کەشوهەوا، بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، بەهۆی بڵاوبوونەوەی وشکەساڵی و کەمی بارانبارین و بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما و خێرابوونی بیابانبوون.
لەگەڵ باری بارانبارین، رووباری دیجلە زیانی بەرکەوت، باسی کاریگەرییە نەرێنییەکانی ئەو بەنداوانەی لە تورکیا ناکەم کە رووبارەکە لێی سەرچاوە دەگرێت.
گەشتی عێراقی رووباری دیجلە لە چیاکانی کوردستان لە یەکتربڕینی عێراق و سووریا و تورکیا دەست پێدەکات و لێرەشدا، دانیشتووان بە چاندنی پەتاتە و بەخێوکردنی مەڕ بژێوی ژیانیان دابین دەکەن.
لە سنووری سووریا، لە نزیک سنووری تورکیا، بێبۆ حەسەن دۆڵمەسا تەمەن 41 ساڵ، کە لە گوندێکی کشتوکاڵی ناوچەی فیشخابوورەوە هاتووە، دەڵێت "ژیانمان بەندە بە دیجلە، کارەکانمان و کشتوکاڵمان بەندە بەوەوە". 
دەشڵێت: "ئەگەر ئاستی ئاو دابەزێت، کشتوکاڵەکەمان و تەواوی ناوچەکەمان کاریگەری لەسەر دەبێت".
ئەو ڕوونی دەکاتەوە: "ئاوەکە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ کەم دەبێتەوە... لە پێشترەوە ئاوەکە بە شێوەی ڕژان دەڕژا".
دەسەڵاتدارانی عێراق و جوتیارانی کورد لە عێراق تورکیا بەوە تۆمەتبار دەکەن کە ئاوی بڕیوە بە ڕاگرتنی لەو بەنداوانەی کە لەسەر چەمەکە دروستی کردووە پێش ئەوەی بگاتە عێراق.
ئامارە فەرمییەکان ئەمە پشتڕاست دەکەنەوە، ئاستی ڕووباری دیجلە لەگەڵ هاتنی لە تورکیاوە ئەمساڵ لە 35%ی تێکڕای ئەو بڕە تێناپەڕێت کە لە ماوەی 100 ساڵی ڕابردوودا ڕژاوەتە ناو عێراق.
تا ئاو زیاتر بمێنێتەوە، ڕووبارەکە کەمتر دەڕژێت، کە زیاتر لە ١٥٠٠ کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە کە دیجلە بەسەریدا تێدەپەڕێت پێش ئەوەی لەگەڵ دووانەکەیدا کە فورات تێکەڵ بێت و لە شات ئەلعەرەبدا کۆببێتەوە کە دەڕژێتە کەنداو.

ئەم فایلە سەرچاوەی گرژییە
بەغدا بەردەوام داوا لە ئەنقەرە دەکات ئاوی زیاتر ئازاد بکات، لە بەرامبەریشدا عەلیرەزا گونی باڵیۆزی تورکیا لە عێراق لە مانگی تەمموزدا داوای لە عێراقییەکان کرد "ئەو ئاوەی لەبەردەستدایە بە شێوەیەکی کاریگەرتر بەکاری بهێنن".
بەشێك لە پسپۆڕان لەگەڵ قسەكانی باڵیۆزی توركیا هاوڕان، بەو پێیەی باسیان لە شێوازی ئاودێری بێباكانە كرد وەك ئەوەی لە سەردەمی سۆمەرییەكاندا رووی دەدا، لە كاتێكدا جوتیارانی عێراق بەردەوامن لە لافاو بردنی كێڵگەكانیان بۆ ئاودێریكردنیان، ئەمەش دەبێتە هۆی بەفیڕۆدانی ئاوی گەورە.

بەهۆی ئاوەوە کۆچ دەکەن
لە هەندێ شوێن ڕووبارەکە لە چەقەڵ ئاوی باران دەچێت، حەوزە بچووکەکانی ئاو لە ڕەوتی ڕووباری دیالە، هەموو ئەوانەن کە لە لقەکەی دیجلە لە ناوەڕاستی عێراقدا ماونەتەوە، کە بەبێ ئەو ئاوە هیچ شتێک لە پارێزگاکەدا ناچێنرێت.
بەهۆی وشکەساڵییەوە، ئەمساڵ دەسەڵاتداران ناوچە چێنراوەکانی سەرتاسەری وڵاتیان بۆ نیوە بڕیوە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە لە دیالە ئاوی پێویست نییە، دروێنە ناکرێت.
بەپێی هۆشدارییەكی بانكی نێودەوڵەتی كە لەكۆتایی ساڵی 2021دا دەرچووە، تا ساڵی 2050، "بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی یەك پلەی سەدی و كەمبوونەوەی بارانبارین بەڕێژەی 10% دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی 20%ی ئاوی شیرینی بەردەست" لەعێراقدا.
نەتەوە یەکگرتووەکان و چەند ڕێکخراوێکی ناحکومی لە مانگی حوزەیرانی ئەمساڵدا هۆشدارییان دا کە کەمی ئاو و تەحەددیاتی کشتوکاڵی بەردەوام و ئاسایشی خۆراک لە "بزوێنەرە سەرەکییەکانی کۆچی گوندنشین بۆ شارەکان" لە عێراقدا هەیە.
بەپێی راپۆرتێكی رێكخراوی نێودەوڵەتی كۆچ كە لە مانگی ئابی رابردوودا بڵاویكردۆتەوە، تا كۆتایی مانگی ئازاری 2022 زیاتر لە سێ هەزار و 300 خێزان بەهۆی "هۆكاری كەشوهەوا" لە دە پارێزگای ناوەند و باشووری وڵات ئاوارە بوون.

"نیشتنی خۆڵ" و پاشەڕۆ
لە هاوینی ئەمساڵدا رووباری دیجلە لە بەغدا هێندە نزم بوو کە ئاژانسی فرانس پرێس وێنەی گەنجانی گرت کە لە ناوەڕاستی رووبارەکەدا یاری تۆپی بالەیان دەکرد، ئاوەکە بەزەحمەت دەگەیشتە کەمەریان.
وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاو هۆکارەکەی بۆ "نیشتووەکانی خۆڵ" دەگەڕێنێتەوە، بەو پێیەی کە ئەم نیشتووانە بە هۆی کەمی ڕۆیشتنی ئاوەوە بەرەو باشوور ناڕژێن، لە بنی دیجلەدا کۆدەبنەوە و تێکەڵ بە ئاوی پیس دەبن، ئەمەش بووەتە هۆی سەختی لە ڕۆیشتنی ڕووبارەکە.
تا ماوەیەک لەمەوبەر حکومەت ئامێرەکانی دەنارد بۆ مژینی خۆڵە چەقبەستووەکان لە بنی ڕووبارەکە، بەڵام بەهۆی کەمی سەرچاوەکان زۆربەی پەمپەکان کارکردنیان وەستا.


More News

Most Popular

هەواڵ

ئێران و توركیا بە درۆن و تۆپخانەكانیان بەردەوامن لە بۆردوومانكردنی چەند ناوچەیەكی هەرێم

Mic
2022-10-06

كاتژمێر 11:00ی پێشنیوەڕۆی ئەمڕۆ فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی سوپای توركیا گوندی بادانەیان لە سنووری ناحیەی ناڵپارێز لە قەزای پێنجوێنی هەرێمی كوردستان بۆردوومان كردەوە و ترس و دڵەڕاوكێی زۆری لەناو گوندنشینان بڵاوكردووەتەوە، ئەمەش سێیەم جارە لەدوو رۆژی ڕابردوودا توركیا ئەو سنوورە بۆردوومان دەكات و دوێنێش گوندی شێخەلمارێنیان لە قەزای شارباژێر بۆردوومانكرد و ئۆتۆمبێلێكیان كردە ئامانج كە بەهۆیەوە كەسێك برینداربوو.
لەلایەن خۆشیانەوە فەرماندەیی یەكینەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان – یەرەكە كە باڵی سەربازی پارتی ژیانی ئازادی كوردستانە ڕایگەیاند: لە ناوچەی پێنجوێن و شارباژێڕ كە لەلایەن دەوڵەتی توركیاوە بۆردومان كراوە، هیچ هێزێكی ئێمە لەو ناوچانەدا نییە.
لە ڕاگەیەندراوەكەی یەرەكەدا هاتووە: لە ڕۆژانی سێ تا شەشی ئەیلول، فڕۆكەی چاودێری بەسەر ئاسمانی چوارتا و ئاسۆس و پێنجوێندا سوڕاوەتەوە، لە كاتژمێر دووی پاش نیوەڕۆ، فڕۆكەیەكی بێفڕۆكەوان هێرشی كردە سەر ئۆتۆمبێلێكی مەدەنی لە گوندی شێخەڵمارێن.
یەرەكە دەشڵێت: لەو ناوچانەی دەوڵەتی توركیا هێرشی تێدا ئەنجامداوە هێزی ئێمەی تێدانییە و هیچ بنەكەیەكمان لەو ناوچانەدا نییە، بەهۆی ئەو هێرشانەوە هاوڵاتیان زیانیان پێگەیشتووه.
یەرەكە لەڕاگەیەندراوەكەدا دەشڵێت: هەندێك دەزگای ڕاگەیاندن بۆ ئەوەی ڕەوایەتی بە هێرشەكانی دەوڵەتی توركیا بدەن، پەكەكە و ئێمە دەكەنە ئامانج، ئێمە داوا لە دەزگاكانی ڕاگەیاندن دەكەین، لەسەر ئەو هێرشانە ڕاستییەكان بگەیەنن.
هاوكات دوێنێ ناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنیی هێزەكانی پاراستنی گەل-هەپەگە كە باڵی سەربازی پەكەكەیە ڕوونكردنەوەیەكی لەسەر بۆردوومانكردنی ئۆتۆمبێلێك لە سنووری شارباژێڕی سەر بە پارێزگای سلێمانی بڵاوكردەوە و رایگەیاند:لە هەندێك دەزگای ڕاگەیاندنی باشووری كوردستان بڵاوكرایەوە، كە لە چواری تشرینی یەكەمدا لە ناوچەی شارباژێڕی سلێمانی دەوڵەتی توركیا هێرشێكی ئاسمانی ئەنجامداوە و بانگەشەی ئەوە كرا، كە لە ئۆتۆمبێلێكدا كە هێرشی كراوەتە، سەر دوو كەسی سەر بە پەكەكە تێدابوون.
هەپەگە دەشڵێت: لەو شوێنەی هێرشەكەی تێدا ئەنجامدراوە هێزەكانی ئێمەی لێنییە و دەبێت بزانرێت، كە ئەوە هیچ پەیوەندییەكی بە ئێمەوە نییە.
پێشتریش هێمن ئیبراهیم بەڕێوەبەری ناحیەی ناڵپارێز رایگەیاند: بەهۆی مەترسی بۆردوومانەكەوە كە لەلایەن فڕۆكەوە ئەنجامدراوە، چەندین خێزان گوندەكەیان بەجێهێشتووە و روویان لە سەنتەری شاری سلێمانی كردووە.
خەڵكی ناوچەكە داوا دەكەن لایەنە پەیوەندیدارەكان بێنە سەر خەت بەهۆی مەترسیداری بۆردوومانی ناوچەكە و بەهۆی دژواری دۆخەكەوە خوێندن لە بەشێك لە ناوچەكانی سنوری پەروەردەی شارباژێڕ تا رۆژی یەكشەممە راگیراوە.
ئەمەش لەكاتێكدایە، ماوەی چەندین رۆژە بەشێوەیەكی بەردەوام فڕۆكە و درۆن بە ئاسمانی سنوری شارباژێرو پێنجوێن و چەندین ناوچەی دیكەی هەرێمدا دەسوڕێتەوە و بۆردوومانی چەندین ناوچەیان كردووە، تۆپبارانكردنی برادۆست و باڵەكایەتی لە سنووری ئیدارەی سۆرانیش لەلایەن ئێرانەوە پێینایە 13یەمین ڕۆژەوە.
بەیانی ئەمڕۆش تۆپخانەكانی ئێران لە سنووری برادۆست، كوێستانی ناوڕوبار و گوندی گۆڕێ سایە و گوندی كەتینەی تۆپباران كرد، هاوكات لە سنوری باڵەكایەتی، تۆپخانەكانی ئیران، گوندی بەردەخڕ و هاوینەهەواری بێرمەسارد و كوێستانەكانی سەرچاڵ و بناری هەڵگۆردی تۆپباران دەكەن.